Emeklilik planı yapmak, aslında bugünkü gelirinizin bir kısmını gelecekteki bir "siz" için ayırmak anlamına gelir. Türkiye'de bu ayırma işlemi iki farklı kanaldan yürür: çalışırken zorunlu olarak ödediğiniz sosyal güvenlik primleri ve gönüllü olarak katıldığınız özel emeklilik sistemi. İkisi birbirinin alternatifi gibi görünse de mantıkları, riskleri ve para akışının zamanlaması tamamen farklıdır. Karşılaştırmayı doğru yapabilmek için önce her sistemin nasıl para ürettiğini anlamak gerekir.
Sosyal güvenlik kurumu üzerinden yürüyen kamu emeklilik sistemi, "dağıtım esaslı" bir yapıdır. Yani sizin bugün ödediğiniz primler bir hesapta birikip size ait bir fon oluşturmaz; büyük ölçüde bugünkü emeklilere yapılan ödemeleri finanse eder. Sizin emekli aylığınız da siz emekli olduğunuzda çalışan kuşağın primleriyle karşılanır. Bu yüzden kamu sisteminde asıl konu "ne kadar biriktirdiğim" değil, "hangi hakları kazandığım"dır.
Kamu sisteminde prim, brüt kazanç üzerinden belirli oranlarda kesilir ve bu yükün bir bölümünü işveren üstlenir. Çalışan açısından bu, tercihe bağlı bir tasarruf değil, ücretin doğal bir parçasıdır. Emekli aylığı hesabında üç unsur belirleyicidir: toplam prim ödeme gün sayısı, sigortalılığın başlangıç tarihi ve prime esas kazançlarınızın ortalaması. Bu üçünden herhangi biri eksikse, kaç yıl çalıştığınızdan bağımsız olarak aylık hakkı doğmayabilir. Oranlar ve şartlar mevzuatla belirlendiği için, kendi durumunuzu güncel yasal metinlere veya kurumun hizmet dökümüne bakarak doğrulamanız gerekir.
Kamu emekliliğinin en güçlü tarafı, ödemenin biçimidir. Şartları tamamladığınızda hayatınızın sonuna kadar her ay aylık alırsınız ve bu aylık, yasal düzenlemelerle dönemsel olarak artırılır. Ayrıca hak sahibi eş ve çocuklara geçen ölüm aylığı, malullük ve sağlık güvencesi gibi tamamlayıcı korumalar da aynı paketin içindedir. Bir bireysel tasarruf hesabının kendi başına sağlayamadığı şey tam olarak budur: "paranız bitse bile ödemenin sürmesi".
Karşılığında iki önemli kısıt vardır. Birincisi, aylığın büyüklüğü üzerinde doğrudan kontrolünüz yoktur; prime esas kazanç tavanı nedeniyle yüksek gelirli biri, gelirinin ancak bir bölümünü emeklilikte koruyabilir. İkincisi, hak kazanma yaşı ve gün sayısı sizin takviminize göre değil, mevzuata göre belirlenir. Türkiye'deki emeklilik seçeneklerini değerlendirirken bu iki kısıt, çoğu kişinin ek bir kanala ihtiyaç duymasının temel nedenidir.
Bireysel Emeklilik Sistemi'nde ödediğiniz her katkı payı sizin adınıza açılmış bir hesaba girer, seçtiğiniz fonlarda yatırıma yönlendirilir ve getirisiyle birlikte size ait olur. Burada kolektif bir havuz değil, kişisel bir birikim vardır. Dolayısıyla emeklilikte elinize geçecek tutar, ne kadar ödediğinize, ne kadar süreyle ödediğinize ve fon getirisine bağlıdır.
Katkı payı tutarını büyük ölçüde siz belirlersiniz; artırabilir, azaltabilir, bir süre ara verebilirsiniz. Bireysel olarak yatırdığınız katkı paylarına devlet, yasal sınırlar içinde belirli oranda ek katkı yapar ve bu katkı ayrı bir hesapta birikir; sisteme kalış sürenize göre hak kazanma oranı kademeli olarak yükselir. Fon tarafında ise hisse ağırlıklı, borçlanma araçları ağırlıklı, altın veya para piyasası fonları arasında seçim yaparsınız. Bu, yatırım araçlarının avantaj ve risklerini bilmenizi gerektirir: uzun vadede getiri potansiyeli yükseldikçe kısa vadeli dalgalanma da artar.
Vergi avantajı iki başl